Mục Lục
THÔNG TIN EBOOK
LỜI DẪN
PHẦN THỨ NHẤT
1. CÁI VỘI CỦA NGƯỜI MÌNH
2. DỤC VỌNG VÀ TAI NẠN
3. SỐNG TRÊN ĐƯỜNG
4. HỖN LOẠN TRONG GIAO THÔNG. HỖN LOẠN TRONG
TÂM LÝ
5. HÀNG GIẢ VẪN ĐANG ĐƯỢC ƯA THÍCH
6. TỪ THAM LAM, NÔNG NỔI, ĐẾN CÀN RỠ BẤT
LƯƠNG
7. TIẾNG ỒN ĐÁNG SỢ
8. THÔ BẠO NƠI NƠI
9. MỆT MỎI, BỪA BÃI, BUÔNG THẢ
10. NGÀY MỘT HUNG HÃN
11. NHẠT HỘI BỞI CHƯNG HỘI NHẠT
12. BẾ TẮC NÊN SINH CỜ BẠC
13. NỐI LỄ HỘI VÀO TRỤY LẠC
14. TÌNH TRẠNG MẤT THIÊNG
15. CHƯA CHẮC ĐÃ LÀ NIỀM TIN THỰC SỰ!
16. NHÂN DANH HIẾU THẢO LÀM VIỆC DÃ MAN

17. TẤT CẢ CÓ THỂ LÀM KHÁC!
18. TÚI NY-LÔNG & MỘT TƯ DUY HIỆN ĐẠI
19. NĂNG LỰC TỰ KIỀM CHẾ
20. THÍCH ỨNG ĐỂ TỒN TẠI
21. CON NGƯỜI SUY THOÁI?
22. VÔ CẢM & BẤT LỰC
23. CHỐNG THAM NHŨNG KIỂU CHÍ PHÈO
24. NHỮNG BAO KHOAI TÂY LỦNG CỦNG
25. XIN NHỚ NHẮC NHAU MỖI KHI BÀN CHUYỆN HỘI
NHẬP!
26. QUA TIẾP XÚC VỚI NGƯỜI MÀ HIỂU THÊM MÌNH
27. HỘI NHẬP GIỮA ĐỜI THƯỜNG
28. NGÀY MỖI PHỤ THUỘC?
29. RÁC NGOẠI
30. CÁI VẠ CHẾT LÒNG HAY LÀ NHỮNG CHẤN
THƯƠNG TÂM LÝ HIỆN ĐẠI
PHẦN THỨ HAI
1. NHỮNG DƯ ÂM CỦA THỜI XA VẮNG
2. TỪ ĐÔI DÉP ĐẾN CHIẾC MŨ BẢO HIỂM
3. CÁI NGHÈO DAI DẲNG
4. BỮA ĂN NGOÀI CHỢ
5. HIỆN ĐẠI ĐẤY MÀ CỔ LỖ ĐẤY
6. DÂN NHẬP CƯ TRONG VĂN CHƯƠNG VÀ BÁO CHÍ

7. HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT
8. ẢO TƯỞNG, ĐÂU DỄ TỪ BỎ
9. TẤT CẢ ĐÃ CÓ TRONG LỊCH SỬ
10. MỘT LẦN LỖ TẤN NỔI CÁU
11 . ĐỘC ĐÁO VỚI BẤT CỨ GIÁ NÀO!
12. MỘT NGÀN LÝ DO ĐỂ… MÃI MÃI LÃNG PHÍ
13. ẨN KÍN MỘT TRIẾT LÝ CHUNG
14. NGHĨ MÌNH CÔNG ÍT TỘI NHIỀU
15. CẦN NHỮNG KHÁNG SINH CHO NHỮNG CĂN BỆNH
TÂM LÝ
16. TỘI LÀM HƯ DÂN
17. TÂM LÝ Ô-SIN
18. KHỔ VÌ LẮM TIỀN
19. THÔNG TIN TRONG MỘT XÃ HỘI TIỂU NÔNG
20. TÔI NGHIỆP DƯ, ANH NGHIỆP DƯ, NÓ CŨNG
NGHIỆP DƯ
21. SỰ THA HÓA CỦA NGÔN TỪ
22. THÁI ĐỘ TRƠ TRÁO, LỜI LẼ RÁO HOẢNH
23. NHỮNG LỐI ĐOẠN TRƯỜNG
24. LẤY TƯƠNG LAI LÀM TIÊU CHUẨN
25. ĂN LẬN VÀO TƯƠNG LAI CỦA CON CHÁU!
26. SỰ CỐ TRƯỜNG DIỄN
27. TỔ CHỨC ĐỜI SỐNG NÔNG DÂN SAO ĐÂY?

28. ĐỌC LẠI KHỔNG TỬ ĐỂ HIỂU CON NGƯỜI HIỆN ĐẠI
29. SỰ ĐỎNG ĐẢNH CỦA MÙA XUÂN
30. TA CHỊU TRÁCH NHIỆM VỀ BẢN THÂN TA

THÔNG TIN EBOOK
Tên sách: Những Chấn Thương Tâm Lý Hiện Đại
Tác giả: Vương Trí Nhàn
Nhà xuất bản Trẻ - 2009
Thể loại: Culture
Tạo ebook: Hanhdb
Diễn đàn TVE4U- Read Freely, Think Freedom
Dự án ebook định dạng Epub chuẩn cho mọi thiết bị di động
Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com

LỜI DẪN
Chúng ta đang sống như thế nào? Tại sao lại có cái tình trạng nhân thế
như chúng ta đang thấy? Ta đã hiện hành ra sao trong sự vận động của thời
gian? Điều gì có thể thay đổi và điều gì sự phải chấp nhận mãi?
Có lẽ không riêng tôi mà nhiều bạn đọc cũng đang đối diện với những câu
hỏi loại đó.
Để tìm cho mình câu trả lời, mươi năm gần đây tôi đã hướng ngòi bút của
mình vào thể phiếm luận. Sở dĩ tôi chọn thể tài này vì ở đó tôi cảm thấy viết
cho mình mà cũng như là đang được đối thoại với bạn đọc.
Cả quan sát thể nghiệm lẫn những kiến thức sách vở mà tôi đọc được
trong vai trò một người chuyên viết phê bình văn học đã được huy động.
Những trang sách của Nguyễn Công Hoan, Thạch Lam, Nam Cao, Nguyễn
Hiến Lê, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải và có những F.Dostoievsh,
A.Tchekhov, Lỗ Tấn... mà tôi đã tiếp xúc suốt thời trai trẻ thường xuyên trở
về có mặt trong các câu chuyện.
Khi cảm thấy có một mối liên hệ rõ rệt giữa ngày hôm nay với những thời
gian đi qua, cũng là lúc người ta có thể sáng rõ hơn trong việc nhìn nhận
chung quanh, có thể hiểu và đỡ bất ngờ hơn trước những diễn biến của đời
sống trước mắt.
Những con người khác nhau trong tôi vừa nghĩ vừa bàn với nhau, tranh
cãi với nhau. Và tôi ghi nó ra đây vì tôi biết rằng đó là cách tốt nhất để mời
những bạn khác cùng nghĩ tiếp.
Phần lớn các bài phiếm luận tôi viết từ 2004 về trước đã được in ra trong
cuốn sách Nhân nào quả ấy (NXB Hội nhà văn, 2004 & NXB Phụ Nữ, 2006)
Tập Những chấn thương tâm lý hiện đại này chủ yếu gồm các bài từ 2005
tới nay.
Khi được đưa vào sách, các bài vốn đã in lẻ trên các tờ báo như Nông
thôn ngày nay, Người đại biểu nhân dân, Tuổi trẻ, Thời báo kinh tế Sài
Gòn... chỉ sửa chữa chút ít để tránh những sự lặp lại không cần thiết. Trong
một số trường hợp tên bài đã được thay đổi. Tôi cũng đã cố gắng tìm cách
sắp xếp để các bài nối tiếp nhau trong một mạch chung tạm coi là liên tục.
Khi mở đầu tập Nhân nào quả ấy, tôi đã có lời thưa với bạn đọc thân mến,
“nếu bạn đã có lần cầm tới cuốn sách thì xin bớt chút thời giờ đọc tới trang
cuối và hiểu cho cả những điều người viết chưa kịp trình bày trên mặt giấy”.
Lần này tôi cũng muốn lặp lại lời đề nghị như thế.

PHẦN THỨ NHẤT
1. CÁI VỘI CỦA NGƯỜI MÌNH
Năm 1982, Larry Dossey, một bác sĩ người Mỹ đã đặt ra thuật ngữ “căn
bệnh thời gian” để mô tả một tín điều đang ám ảnh nhiều người. Những
người này thường tự nhủ: “Thời gian đang trôi đi, không còn đủ thời gian, và
bạn phải nhanh hơn, nhanh hơn nữa mới bắt kịp nó”.
Sau khi dẫn lại một nhận xét tổng quát như thế, Carl Honoré (tác giả cuốn
Ngợi ca sống chậm - bản dịch của Nhà xuất bản Phụ nữ) tự đặt cho mình
một loạt câu hỏi: vì sao chúng ta luôn vội vã như vậy? Đâu là nguyên nhân
tâm lý? Liệu có thể - và có nên ao ước - sống chậm lại?
Những căn bệnh được tác giả miêu tả đủ loại, ăn nhanh, đi vội, sống gấp,
làm việc đến kiệt sức, hưởng thụ ngoài sức tưởng tượng. Bởi ở mọi nơi mọi
chỗ, chúng ta khao khát tốc độ, nên đã tự làm hỏng cuộc đời đi, ông bảo vậy
“Thời đại của sự rồ dại” - tinh thần của khái quát đó trở đi trở lại nhiều lần
trong tác phẩm. Từ đó, ông giới thiệu một giải pháp ngược lại, đã tự phát
hình thành trong thực tế và ngày càng được tin theo, đó là sẵn sàng sống
chậm, cốt tìm tới sự hài hòa. Những biện pháp nêu ra, như bớt thời giờ xem
ti vi, để thêm thời gian đọc sách và làm vườn hoặc đan lát... chỉ là gợi ý.
Trước tiên người ta phải nhận thức được rằng cố sao cho nhanh thường đồng
nghĩa với vội vàng, hời hợt nôn nóng, đặt số lượng lên trên chất lượng. Đó là
thứ tư duy đã lỗi thời. Còn chậm nghĩa là thư thái cẩn trọng, suy nghĩ thấu
đáo. Nhanh và chậm chỉ là tương đối. Cái chính là mỗi người tìm cho mình
một nhịp sống hợp lý.
Từ chuyện bên Tây quay về Việt Nam, thấy chúng ta cũng đang bị cái vội
cuốn đi thật. Một nhịp sống gấp gáp lôi cuốn. Gấp gáp đến liều lĩnh. Và vội
vàng đến bất cẩn. Đường sá quay cuồng. Công việc cứ rối tung cả lên mà
vẫn chẳng việc gì ra việc gì.
Một người bạn tôi mới đây dẫn ra nhận xét của một người dân Singapore
có dịp sống ở vài thành phố lớn của ta:
- Người Việt các anh đã mất hết tính kiên nhẫn rồi hay sao? Nên biết là
ngay ở Singapore, việc chờ taxi mất nửa tiếng với chúng tôi cũng là chuyện
thường.
Vấn đề bây giờ chỉ còn là giải thích vì sao chúng ta lại sống vội như vậy
và xem xem có phải là cái vội bộc lộ một cái gì to lớn hơn, cần phải gạt bỏ.
Tôi sống trong nghề viết văn viết báo liên tục đã bốn chục năm nay và có
dịp chứng kiến hai giai đoạn nghề nghiệp. Từ 1986 trở về trước, ở Hà Nội
báo lom đom dăm bảy tờ, sinh viết xong không chắc đã có giấy để in. Thế là

không ai bảo ai, viết cái gì cũng đận đà chậm chạp, không thiếu nhà thơ để
cả tuần tính một hai chữ trong thơ. Còn nay thì làm ăn như ăn cướp, vừa
nghĩ ra cái đầu đề đã ngồi ngay vào bàn, bản thảo chưa hoàn thành (nói như
ngày xưa chữ chưa ráo mực) đã giục nhà xuất bản xin phép cho in. Lúc đầu
tưởng phải viết cho nhanh mới giải phóng hết được sức sáng tạo. Sau nhìn
lại cái đống viết ra hổ lốn hỗn tạp - bằng chứng là bạn đọc ngày càng xa lánh
- mới hiểu rằng mình đã rơi vào vòng tay của sự làm liều làm ẩu lúc nào
không biết. Chậm mới hợp với trình độ của mình. Nhanh là ảo tượng giả tạo,
bỏ mồi bắt bóng.
Khốn khổ, có riêng nghề của bọn tôi đâu, nghề nào bây giờ chẳng vậy!
Xưa nay dân ta ít ai để ý tới chuyện cười cợt của người mình. Tới những
thập niên đầu thế kỷ hai mươi, Nguyễn Văn Vĩnh mới đọc ra trong đó cả một
triết lý sống. Trong bài Gì cũng cười, viết trên Đông Dương tạp chí, nhà văn
này giả định “Trong cái cười của ta nhiều khi có cái vô tình độc ác, có cách
láo xược khinh người; có câu chửi người ta; có nghĩa yên trí không phải
nghe hết lời người ta mà đã gièm trước ý tưởng người ta, không phải nhìn kỹ
việc người ta làm mà đã chê sẵn công cuộc người ta.”
Học theo Nguyễn Văn Vĩnh, tôi cũng muốn nói rằng trong sự nóng vội
người đời bây giờ có cái hạn hẹp trong tầm nghĩ, chỉ thấy đời sống trước mắt
mà không thấy đời sống thâm nghiêm lâu dài, có cái tự ti, biết rằng mình đã
quá lạc hậu với thế giới nên phải lo truy đuổi trong tuyệt vọng; có cái hỗn
loạn trong cảm giác về giá trị, từ đó tạo nên ám ảnh lấy thịt đè người, chỉ có
nhanh mới hốt được của thiên hạ.
Với một số người, về vội vàng mà họ biểu hiện như vậy là cả một lời tố
cáo. Rằng đời sống tinh thần họ tầm thường. Rằng họ không biết mình là ai
trong thế giới này. Thậm thí ở một số trường hợp vội vàng đồng nghĩa với
gian manh, cố tình tạo ra tình trạng hỗn loạn để đẩy đi thứ hàng kém cỏi
mình làm, cái cuộc sống vớ vẩn mình muốn áp đặt cho kẻ khác. Vội trong
trường hợp này là để lấp đi cái trống rỗng, mà cũng là cái bế tắc của tình thế.
Hồi còn thời bao cấp, tôi thường hình dung cái vội của dân mình như
người có cái xe đạp đã tàng đã cũ, cứ phải rướn cổ cò mà đạp trên con đường
quê gồ ghề. Còn ngày nay thường đến với tôi là hình ảnh những người xe
máy rồ ga còi bóp inh ỏi đưa xe lên cả vỉa hè, nhưng chẳng để làm gì ngoài
việc lăn từ đám tắc đường này sang đám tắc đường khác. Mà cả thành phố
thì trì trệ ì ạch, dấu hiệu còn lại của thời buổi kinh tế thị trường chỉ là một sự
nhốn nháo.

2. DỤC VỌNG VÀ TAI NẠN
Sau vụ đổ tàu E1 ở Trị Thiên Huế đầu năm 2005, tôi đọc được một bài

viết khá hay trên VietNamNet. Sau khi nói rằng thắp ít nén nhang cho người
bị nạn, tác giả bảo muốn dành một nén cho con đường sắt cổ lỗ cũ kỹ. Đó là
những con đường được làm thuở dân ta mới có hai mươi triệu. Ngày nay, nó
chẳng khác gì những đôi chân suy dinh dưỡng buộc phải cõng trên mình bao
nhiêu dục vọng ghê gớm của thời kinh tế thị trường. Tai nạn trước sau sẽ tới
trên những con đường như vậy.
Mẩu chuyện này trở lại với đầu óc tôi khi đón nhận những tin tai nạn giao
thông đang xảy ra với mật độ ngày một cao. Nhớ nhất là cái lần trong một
tuần hai nhà khoa học một của Mỹ, và một của Việt Nam bị tai nạn. Một con
số trên báo cho thấy hàng ngày cả nước trung bình có khoảng 40 ca tử vong,
con số thuộc loại nghiêm trọng nhất thế giới.
Có hai lý do khiến cho tai nạn vô phương cứu chữa, một có liên quan tới
phương tiện và một nữa liên quan tới tâm lý con người.
Sự lạc hậu của đường sá phương tiện bao gồm cả số lượng lẫn chất lượng.
Ngay ở các thành phố lớn, đường sá không phát triển kịp theo dân số. Mà
toàn đường làm từ lâu cày đi xới lại nhiều lần, đắp điếm tùy tiện, như ở Hà
Nội, nhìn kỳ thật chẳng khác là bao so với cái thời cả nước mới có vài cái
Pobeda, Moskovits tòng tọc, còn cả thành phố đi xe đạp.
Hàng ngày phải theo đê lên cầu Chương Dương đi làm, tôi rất sợ mấy
quãng rẽ, quãng nào đường cũng mấp ma mấp mô; muốn tránh những chỗ
mấp mô lượn sóng ổ gà ổ voi đó, người ta dễ làm phiền người khác và cũng
gây ra tai vạ cho chính mình.
Phương tiện đã vậy, luật pháp lại đơn giản không theo kịp sự phát triển
của thực tế. Các loại xe lẫn lộn trên một làn đường. Và sự thực thi luật pháp
thì không nghiêm, phóng nhanh vượt ẩu không ai không sẵn sàng, cái lối vừa
ngồi trên xe vừa gọi điện thoại di động đã có lệnh cấm, mà ngày một phát
triển.
Đã hình thành cả một kiểu tâm lý người Việt trong giao thông mà chừng
nào còn chưa nhận thức được chúng ta không có cách gì vượt lên trên nó để
có được một cuộc sống an toàn trên đường.
Khi được hỏi rằng tại sao đến Việt Nam, một người nước ngoài bảo đến
để tìm lại những cái mà trên thế giới nay không đâu còn. Trong số những cái
mà trên thế giới không đâu còn này, có cả cái cấu trúc tâm lý, mà tâm lý giao
thông là một khía cạnh.
Ngồi lên xe - nói theo chữ nghĩa là tham gia giao thông - nhiều người chỉ
biết có mình. Ra đường là tranh giành không gian sống của người khác.
Chen chúc luồn lách. Mắm môi mắm lợi mà phóng. Lao về phía trước bằng
tất cả sức lực sẵn có.
Thứ tâm lý cổ lỗ chỉ thấy ở con người tham gia những guồng máy giao
thông đơn giản ấy, đến nay vẫn ngự trị.
Nhớ lại văn học tiền chiến, tôi thường ngạc nhiên trước sự bình thản trong

nếp sống của con người ngày xưa. Đọc Hai đứa trẻ, Dưới bóng hoàng lan
của Thạch Lam, thấy cuộc sống sao mà nề nếp, đúng giờ đó thì có việc đó,
mọi người yên tâm chấp nhận cái sự an bài như một định mệnh.
Còn ngày nay nhìn qua trên đường, nét mặt người nào cũng bừng bừng
dục vọng. Thèm thuồng mong mỏi nhiều quá. Nói như các cụ ngày xưa: Chí
lớn hơn người. Từng người là thế mà cả xã hội cũng thế.
Trở lại chuyện tàu đổ năm trước. Sau những căm giận đối với hành vi cho
tàu chạy quá tốc độ quy định đã có người tỏ ý thông cảm. Nên nhớ là với
những người lái có chuyện phấn đấu để rút giờ chạy tàu xuống thấp hơn.
Đường xấu; người đi đường cứ lao vào đường sắt như thiêu thân; các ga điều
hành kém gây mất thời gian chờ đợi; trong khi đó thì cả xã hội đòi hỏi giảm
giờ chạy tàu và cơ quan chỉ thưởng cho những con tàu về kịp thời gian mới
được rút ngắn.
Đây chỉ là một ví dụ về cái sự vênh giữa một bên là khả năng non yếu,
với một bên là mong mỏi quá cao (dù là chính đáng, song vẫn là quá cao)
của con người thời nay. Nó đang gây tai nạn trên nhiều lĩnh vực khác, thứ
đâu có riêng trong giao thông.

3. SỐNG TRÊN ĐƯỜNG
Mỗi buổi sáng thức dậy nỗi lo đầu tiên của nhiều người dân thành phố
hiện thời là lo con đường từ nhà đến nơi làm việc liệu có ách tắc gì không.
Thuở mọi người còn nghèo, người ta chỉ đạp xe đi làm và mọi vui buồn lúc
ấy dồn cả vào chiếc xe đạp cà khổ. Nay số người có xe máy ngày mỗi đông,
mà lạy giời, xe cũng ít hỏng, tưởng đã đỡ lo. Thì lại nảy sinh cái khổ về
đường sá? Đường xấu đường tốt đường bụi đường sạch, đường còn nguyên
lành và đường bị đào xới, cái đó cũng phải tính toán một phần, nhưng con
người nơi đây gian khổ đã quen, thế nào rồi cũng chịu được. Nhưng từ lúc
nào không biết, tự nhiên đường trở nên quá đông đúc, và sự ùn tắc trở nên
thường xuyên, cái ấy mới rầy rà. Ùn tắc nghĩa là gì? Là xe máy mà tốc độ
chỉ bằng xe đạp, hoặc đi bộ. Là mất thì giờ chờ đợi. Là đến sở muộn. Là lỗi
hẹn. Là hỏng việc... Nhưng ở đây tôi muốn nói thêm một khía cạnh tâm lý:
Trong việc đi lại hiện thời, con người như bị kéo sống gần nhau hơn. Bao
nhiêu cái xấu vốn có được bày ra và buộc nhau phải chịu đựng. Và một cách
tự nhiên cứ phải nghĩ ngợi về văn hóa chung sống của cả xã hội.
Tạm kể ra đây một ít nặng nề về mặt tâm lý, mà trong cảnh giao thông
căng thẳng chen vai thích cánh trên đường, hàng ngày mỗi chúng ta phải
chịu:
- Ở nhiều nước trên thế giới hiện nay, còi xe đã là một phương tiện bị
cấm, và chỉ được phép dùng trong những hoàn cảnh đặc biệt. Nhưng ở ta thì

còi xe vẫn tha hồ lưu hành, và nhiều lúc không gì thay thế nổi. Có điều đáng
lẽ chỉ xem việc dùng còi là bất đắc dĩ, thì một số người lại thích thú nhấn còi
cho thật inh ỏi. Hình như những người này coi đây là phương tiện hành hạ
người khác, anh mà không nhường đường để cho tôi đi trước thì còn là khổ
vì tiếng còi của tôi. Ngoài ra còn có tiếng còi vênh vang, tiếng còi khoe của,
tiếng còi chơi trội... đủ kiểu!
Đường đã đông, song nhiều người cứ cố luồn lách vượt lên, ra cái điều
mình khôn ranh sáng ý, thạo đời hơn người. Tự bản thân nó, việc đi vào
những con đường ngược chiều và vượt đèn đỏ ở các ngã tư đã là phạm luật
và gây nguy hiểm cho người tham gia giao thông. Song với người nghiêm
chỉnh chấp hành luật lệ, nó cứ như một sự trêu ngươi: Các anh hiền lành thực
thà thì các anh khổ, xem này, tôi có sao đâu (!).
- Có một khái niệm hơi cũ là sự làm phiền. Đứng về mặt luật pháp thì cho
ai cấm tôi chở bó củi hay bao tải hàng sau xe, nhưng trên đường đi, như vậy
là tôi đã choán chỗ công cộng và gây khó chịu cho chung quanh. Vậy mong
các anh thứ lỗi. Đại khái, cảm giác thấy mình làm phiền bắt đầu từ một nhận
thức như vậy. Thế nhưng loại người biết lo nghĩ cho chung quanh đang “hơi
bị hiếm”. Đường là của chung và ai giỏi chiếm dụng, kẻ đó được lợi lộc
nhiều, họ nghĩ thế. Còn như khách quan mà xét cái sự khuếch trương của họ
giống như một sự ăn cướp không gian của người khác, họ không cần biết.
Nhiều khi sự trâng tráo ở đây đã vượt qua mọi giới hạn.
Một trong những đặc điểm của cuộc sống đô thị, là khả năng làm cho con
người trở nên vô danh. Chẳng hạn khi đi ra đường, ấy là lúc không ai biết ai
làm nghề gì, nhà ở đâu học vấn ra sao, đang có cương vị như thế nào. Ta chỉ
còn là một người đi đường bình thường như mọi người. Sự vô danh lúc này
mang lại cho mỗi cá nhân một ít tự do, anh ta không phải đóng cái vai mà
anh ta vẫn đóng và do đó có thể dễ nàng đi thẳng tới cái đích của mình. Thế
nhưng ở ta nhiều người không nghĩ như thế. Sự vô danh được khai thác vào
những mục đích khác. Hoặc có khi ăn mặc lôi thôi lếch thếch ra cái điều bất
cần đời. Hoặc diện xe máy hẳn hoi, song thản nhiên dóng xe sóng đôi mà
tâm sự... Trai gái đèo nhau vuốt ve nhau như ở chỗ không người. Qua cầu
buồn tình dừng xe đái bậy... Tự do được xem đồng nghĩa với vô lối, bất cần,
không để ý đến bất cứ ai khác.
Ở trên, chúng ta vừa nói cái đáng sợ nhất đối với người đi đường hiện nay
là lối phóng xe ào ào lao tới, gây kinh hoàng sợ hãi. Nhưng đến khi gặp phải
cái cảnh mấy cô gái ăn mặc thật diện, lững thững sang đường, sẵn sàng dừng
lại nhởn nhơ kéo áo, vuốt tóc ngay giữa dòng xe cộ tấp nập, thì người ta
cũng chỉ còn có cảm tưởng về một sự cám cảnh vô duyên. Một khi những cái
rề rà chậm chạp vẫn còn tìm được chỗ đứng của mình, trong không khí sôi
động nói chung, tức là mọi sự chuyển pha còn dang dở, và cái nếp sống gọi
là hiện đại mới chỉ là bề ngoài, ở trong còn bao điều trơ lì, tĩnh tại.

Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới (bản dịch của NXB Đà Nẵng, 1997)
là một cuốn sách mang tính cách tổng hợp, ở đó, những người biên soạn tìm
cách đọc ra trong mọi hình thức của đời sống cái nội dung mà nhiều thế hệ
đã gửi gắm vào nó. Theo từ điển này thì chính nhà tâm lý học C. Jung cho
rằng “cần coi các xe cộ, trong ý nghĩa tượng trưng của chúng, như những
hình tượng của cái tôi. Chúng phản ánh các mặt khác nhau của cuộc sống nội
tâm, có quan hệ với các vấn đề phát triển của nhân cách.”
Vậy thì đâu là những cái tôi mà người ta có thể đọc ra, khi nhìn vào dòng
xe cộ tấp nập trên đường hôm nay? Dĩ nhiên nay là lúc có thể nhận ra rất
nhiều cái tôi năng nổ, cái tôi bứt phá trên đường nhằm đạt tới mục đích xa
rộng. Qua rồi cái thời già trẻ bảo nhau nhẫn nại chịu khổ, thủng thẳng đạp xe
đến đâu hay đến đấy. Mà mỗi phút bây giờ đều được quy ra tiền của, mỗi
người trên xe là một cá nhân khao khát tự khẳng định! Song cũng phải nói,
chưa bao giờ như bây giờ, những cái mầm tai họa nho nhỏ vùi sâu trong mỗi
cá nhân lại công khai bộc lộ trên đường như vậy. Một mặt chưa phải là hết
cái tôi bản năng tự phát, đã ngồi trên xe có động cơ phi trên đại lộ rồi mà vẫn
mang nặng tâm lý anh chàng đi xe đạp nghênh ngang ở giữa đường làng.
Mặt khác, điều đáng lo ngại hơn, là rất nhiều cái tôi hiếu thắng, vênh váo vì
có được cái xe lạ, hoặc hỉ hả ra mặt khi vượt trước kẻ đồng hành. Thường thì
những cái tôi hiếu thắng này đồng thời cũng là cái tôi thiển cận: Người ta sát
khí đằng đằng lao tới trước vì tưởng rằng có thể mưu cầu hạnh phúc riêng
cho mình, có biết đâu mỗi cá nhân vẫn chỉ là một phần tử nhỏ bé của cái
dòng chảy chung là cả xã hội, thoát làm sao được!
Số phận con người thời nay là phải dành nhiều thời gian sống trên đường.
Song có cái lạ là ở những nước biết tổ chức giao thông hợp lý và đưa nó lên
trình độ hiện đại, thường sau khi đi một quãng đường dài, xem đồng hồ,
người ta mới ngạc nhiên là mình đã ngồi trên xe đến hàng giờ và vượt qua cả
trăm cây số. Ngược lại ở ta nếu tính tới những bực bội mà bản thân phải chịu
trên đường từ nhà đến sở, đôi lúc ta tưởng đã đi được rất xa trong một thời
gian rất lâu. Song tính kỹ hóa ra dù đi độ 5-6 tìm trong 10-15 phút gì đấy!
Hệ thống đường sá kém cỏi cố nhiên là yếu tố đầu tiên khiến mỗi chúng ta
có cái cuộc sống trên đường kỳ cục như hiện nay. Song đấy là chuyện vượt
lên trên tầm lo liệu của mỗi người. Rút lại, câu chuyện tôi muốn nói ở đây
chỉ là mong sao mỗi chúng ta khi ngồi trên xe có thêm ý thức về hoạt động
của mình, nghĩ thêm hoạt động của mình, nghĩ thêm về mọi mặt phiền toái ta
gây cho người khác để rồi biết điều một thút, nhường nhịn một chút trong đi
lại – chỉ một chút thôi, thì cuộc sống trên đường của những người đồng hành
với mình cũng đỡ nặng nề đi rất nhiều. Và đó chính là văn hóa.

4. HỖN LOẠN TRONG GIAO THÔNG. HỖN LOẠN

TRONG TÂM LÝ
- Liệu có thể nói rằng hàng ngày phóng xe đi lại trên đường Hà Nội anh
chưa một lần vượt đèn đỏ trái phép? Anh đừng chối, đúng là không chứ gì?
Mượn cái chữ của các cơ quan quản lý, vậy là có những lúc anh đã thiếu ý
thúc. Có bao giờ anh thử giải thích với chính mình tại sao cái gọi là ý thức
giao thông khó bồi dưỡng đến vậy?
Một anh bạn đã độp vào mặt tôi mà tương ra những câu hỏi hắc búa trên,
đúng vào những ngày giao thông đang trở thành câu chuyện đầu miệng giữa
mọi người.
Bởi anh đã cài trước rằng đừng có chối, nên tôi cũng phải thành thực mà
nhận. Nhận rằng có đôi lúc không tự chủ được. Nhìn trước nhìn sau không
có công an đứng đón là tranh thủ làm một cú ào qua đường. Chẳng qua
không phải là làm thường xuyên thôi. Và phải nói ngay là nhiều lần khác, cái
định ào qua đường ấy đã đến, rồi thấy có lẽ cũng hơi nguy hiểm, nên bấm
bụng chờ đợi.
Tôi nghĩ rằng trước hết ở đây, nói cho to tát ra, có cái tạm gọi là “căn
bệnh thời đại”: bệnh sốt ruột. Hình như nay là lúc ai cũng vội. Hàng ngày
mở mắt ra đã thấy bao nhiêu việc chờ mình. Ý nghĩ chúng ta đi quá nhanh.
Mà tốc độ đi lại thì quá chậm. Đó là một lẽ. Nhưng không chỉ có vậy.
Hồi còn sống, nhà văn Phan Tứ (túc Lê Khâm) nổi tiếng máy móc, đi đâu
ông cũng túi dết khẩu trang đàng hoàng. Nhà thơ Xuân Quỳnh dự đoán “Ông
này 12 giờ đêm qua ngã tư vẫn giơ tay xin đường...”. Theo tôi cái thói quen
ấy của Phan Tứ có liên quan đến cuộc sống nề nếp mà bây giờ không sao
khôi phục nổi. Những năm bảy mươi của thế kỷ trước, giao thông Hà Nội
còn khá quy củ.
Chắc Phan Tứ cũng có lúc khổ vì thói quen của mình, muốn sửa mà
không sửa được.
Còn chúng tôi bây giờ thì khác. Cái đời sống nhộn nhạo chung quanh lúc
nào cũng thầm thì vào tai tôi “Luật lệ là một chuyện, nhưng kìa, nhìn xem
trên đường phố và ở bao nhiêu những góc tối của cái thành phố này, bao
nhiêu người đang phạm luật. Mình chỉ là một thành viên bé nhỏ của cái
guồng máy khổng lồ. Giữ gìn chỉ thiệt!”
Ở trên tôi vừa nói là có những lúc tôi đã định ào qua đèn đỏ, rồi kịp kiềm
chế, và lâu dần thành một thói quen sống bình tĩnh, từ tốn, sống biết chờ đợi.
Nhưng có những lúc lạ lắm. Rõ ràng đã tự nhủ rằng: “không đi đâu mà
vội” rồi, mà vẫn cứ đâm đầu phạm lỗi. Nghĩ lại thì hóa ra lúc ấy có mấy
người khác cũng làm cái chuyện bậy bạ đó và mình bị cái tâm lý bầy đàn chi
phối.
Phương Tây từng có câu chuyện ngụ ngôn kể về một anh nọ hại một nhà

buôn cừu bằng một cách lừa đơn giản. Trên chuyến tàu vượt bể, anh ta gạ
mua của nhà buôn chỉ một con với giá rất đắt. Để làm gì? Để quẳng nó
xuống biển. Kết quả đau lòng, cả đàn cừu của gã nhà buôn cùng nhảy xuống
theo.
Tôi biết rằng người ta sẽ cãi lại: “Ý thức của anh đâu?”.
Ai có cười thì tôi cũng xin chịu, nhưng phải nhận trong con người tôi lúc
ấy có một con cừu nó thức dậy.
Người ta thích bắt chước nhau lắm. Bắt chước cái tốt thì khó chứ chạy
theo cái xấu thì dễ ợt, có ai cần phải cố gắng.
Hồi Hà Nội còn xe đạp nhiều hơn xe máy, đến Thư viện Quốc gia, giới
bạn đọc bọn tôi (kể cả những người già như tôi, chứ không phải chỉ các cô
các cậu sinh viên) có thói quen phóng cả xe qua cái cửa hẹp. Mới đầu mấy
sinh viên nước ngoài nhìn thấy thế lắc đầu, bảo người Việt các anh lạ thật
đấy, vội vội vàng vàng, trăm người như một. Vài năm sau, chính họ cũng
làm thế, cũng phóng xe qua cửa rồi mới xuống xe, một cách “tự nhiên như
người Hà Nội”. Nói như dân gian, do ở đây lâu, họ đã ăn phải đũa người
Việt lúc nào không biết.
Kết luận cuối cùng của tôi: trong điều kiện giao thông vừa manh mún vừa
quá tải, nói chung là trong điều kiện đời sống còn rất lạc hậu như hiện nay,
những rủi ro là khó tránh khỏi. Nhắc nhở nhau về ý thức là cần nhưng cũng
nên biết ở đây không phải chỉ có ý thức mà còn phải tính tới sự có mặt một
mớ bòng bong rắc rối gọi chung là tâm lý cá nhân nữa. Trong tâm lý của mỗi
người đều in dấu của xã hội. Rồi ra xã hội có tiến lên thì tâm lý con người
mới khá lên theo được.

5. HÀNG GIẢ VẪN ĐANG ĐƯỢC ƯA THÍCH
Ngay giữa phố phường Hà Nội, nếu để ý thỉnh thoảng người ta vẫn bắt
gặp những ngôi đền nhỏ. Từ 1986 về trước, loại đền này thường coi như bị
bỏ quên và thoi thóp sống trong cái vỏ mốc meo. Gần đây, nhiều đền miếu
loại đó được sang sửa. Tường quét vôi vàng. Hàng chữ trên cổng được tô lại
cẩn thận. Bạn có biết người ta viết gì không: Toàn những tối linh từ (Ngôi
đền linh thiêng hạng nhất) với lại thượng đẳng từ (ngôi đền loại cao cấp).
Lại nhớ có lần xem ti vi thấy nhà đài đưa máy đến quay một ngôi đền lâu
ngày đã hoang vắng và chỉ vừa mới được tu sửa lại. Máy quay cảnh phóng
viên trò chuyện với người dân địa phương. Hỏi đến xây tự bao giờ? Không
ai biết. Hỏi đền thờ ai? Cũng không biết nốt. Chỉ có điều hai vị lão nông xuýt
xoa, với giọng có vẻ bí hiểm:
- Nhưng mà đền chỗ chúng tôi linh thiêng lắm, từ bao đời nay các cụ
chúng tôi vẫn truyền tụng lại như vậy.
Tôi cứ nhớ mãi chuyện này vì nó đang là một cách nghĩ phổ biến: Nhiều
người bị cái danh vị nó ám. Tức là trước một sự việc ta thường chỉ thạo cái
khoản ý nghĩa. Còn như chính cái việc ấy ra sao thì ta không biết và giá biết
rằng nó hoàn toàn không tương xứng với cái danh kia thì cũng lập tức đánh
cho hai chữ đại xá.
Đọc lại tạp chí Tri tân, in ra khoảng 1940-1945, có lần tôi bắt gặp một bài
viết, cũng liên quan đến thói ưa tiếng hão của dân mình. Thay cho chữ hiếu
danh, nhà nghiên cứu Hoa Bằng gọi đó là cái óc hiếu thượng. Ông viết “Cái
hiếu thượng của số đông người mình đã lộ rõ ở từ ngôn ngữ đến cử chỉ, từ
hành vi trong gia đình đến động tác ngoài xã hội. Người ta chơi câu đối?
Phần đông không phải vì thích chữ tốt yêu văn hay, nhưng vì muốn sĩ diện ở
mấy cái lạc khoản có chức tước. Người ta in danh thiếp? Không phải vì cốt
thông tính danh, tỏ địa chỉ, song hình như chỉ cốt trưng những chức sắc, tước
trật, và phẩm hàm. Người ta đăng cáo phó? Có lẽ ít vì cốt để báo tang, nhưng
phần nhiều cốt để lợi dụng cái chết của ông bà cha mẹ mà quảng cáo cái
danh phận của con cháu...”.
Thế mới biết cái tiếng hão nó tác oai tác quái ở mọi nơi mọi chỗ.
Trong sinh hoạt hàng ngày thì thói ưa tiếng hão có vẻ là một căn bệnh dễ
tha thứ. Người ưa tiếng hão vốn hiểu anh chẳng ra sao, nên phải bịa ra một tí
danh tiếng cho cuộc sống đỡ tủi.
Điều đáng buồn là đã có những lúc nó ăn vào trong tâm lý của những con
người chịu trách nhiệm cả những việc phải gọi là đại sự.
Dư luận gần đây bàn tán nhiều về cái đề án đào tạo 20.000 tiến sĩ của
ngành giáo dục. Đề án được tung ra trong hoàn cảnh cả xã hội đang phát sốt
về tình trạng lạm phát tiến sĩ rởm thời gian qua. Người ta tìm thấy ở đó một

kết luận khái quát rằng chắc chắn năng lực của ngành không thể đáp ứng
được nhu cầu của hội nhập và phát triển trong thời gian tới.
Tại sao đã biết không thể làm rồi mà vẫn tính chuyện chạy theo mục đích
quá cao như vậy? Thật dễ thông cảm với tâm lý người trong cuộc. Phải trình
ra cho mọi người thấy mình có đủ năng lực hoàn thành nhiệm vụ. Phải
chứng tỏ là tình hình ngày mỗi sáng sủa hơn. Rồi lại còn nhu cầu đối ngoại
nữa chứ. Thời buổi hội nhập này lúc nào chẳng phải đón đủ các loại khách
quốc tế. Phải làm thế để cho thiên hạ thấy mình cũng đang rất hãnh. Anh có
tiến sĩ ư, tôi cũng tiến sĩ, kém cạnh gì đâu? Ở chỗ riêng tư nhiều người hẳn
biết cái tiếng hão này cũng hấp dẫn lắm và do đó khó cưỡng lắm!
Có điều hãy thử cùng nhau nghĩ lại: Thế tức là nhân danh những mục
đích tốt đẹp, chúng ta bằng lòng với việc làm hàng giả, và mở đường cho
những sự giả mạo khác tiếp tục phát triển.
Đến đây thì cái sự ham tiếng hão không vô can và đáng thông cảm nữa!

6. TỪ THAM LAM, NÔNG NỔI, ĐẾN CÀN RỠ BẤT
LƯƠNG
Cuối tháng 5 đầu tháng 6.2007 có tin: ngành sản xuất chè ở Mộc Châu bị
một cái “nạn” bất ngờ là nạn chè vàng. Nhiều người từ đâu đến rủ rê dân bán
chè, bán cả chè chưa thành chè, cả cành cả ngọn. Họ thu gom không chỉ là
chè khô mà cả búp chè tươi, chè héo và dụng cụ chế biến thô của Việt Nam
mang về chế biến. Chè cũng chẳng cần phân loại phẩm cấp (búp thường dài
10-12cm, 5-7 lá, thu hái bằng dụng cụ dao/ liềm, phơi nắng ngoài đường).
Thế nào cũng được! Mục đích của họ là cốt làm cho dân địa phương ham lợi
tự tàn phá vườn chè mình, được ít tiền chạy lăng nhăng, sau đó rơi vào cảnh
thất nghiệp. Một bài viết trên báo đặt cái tít vui vui Vàng mặt vì chè vàng (có
người bảo tôi chữ vàng ở đây không phải quý báu mà là tệ hại, giống như
nhạc vàng - không biết có phải?).
Từ các tỉnh phía Bắc, cơn “lốc” thu mua chè vàng còn ào ạt vào tận vùng
chè Lâm Đồng. Nhiều thương nhân xuống tận các cơ sở thu gom chè xanh,
phơi nắng lẫn cả đất, đá, tro, bụi rồi đem bán. Ồn ào một hồi mọi người mới
sững người ra. Bị khai thác cạn kiệt rồi chè sẽ hỏng. Ai cũng hình dung ra
mà chả ai đừng được. Vụ chè vàng vừa qua đi thì đến trung tuần tháng 8 năm
ấy lại chuyện một số cây sưa ở Hà Nội bị chặt phá. Gỗ sưa theo các nhà
chuyên môn là loại gỗ quý, trên thị trường giá tới 1,5 triệu một kg, một cây
chặ...